قله های رفیع خوشنویسی قزوین  

تاکنون چند قله رفیع در عرصه خوشنویسی کشور به منصه ظهور آمده اند که تاریخ خط را به نفع خود مصادره کرده و بعدا پیروان زیادی را رهبری نموده اند.بعضی از این بزرگان، غیر از اینکه مبدع و مکمل نوعی از خط بودند غیرقابل تکرار بوده و به لحاظ سختی کارشان نیز مقلدانی نداشتند مثل ملک محمد قزوینی.ما اگر ۴ قله رفیع عرصه خط را به نام نامی میرعماد(در عهد صفوی)،عبدالمجید درویش طالقانی و ملک محمد(در اوائل قاجار) و میرزا زین الدین اشرف الکتاب مشهور به "معجزنگار" ثبت و ضبط کنیم می توان گفت میرعماد بعد از بزرگانی همچون میرعلی هروی و سلطانعلی مشهدی،خط نستعلیق را به اوج شکوفایی خود رساند و نام خود را در میان صاحبان سبک ثبت کرد.درویش عبدالمجید طالقانی بعد از مبتکران خط شکسته(مرتضی قلی خان شاملو و محمد شفیع حسینی)خط شکسته را به شکل اعجاب آوری در نهایت سحرانگیزی و زیبایی نگاشت که در حق او گفته اند:"ننوشت کسی شکسته را چون تو درست." ملک محمد با تلفیق خطوطی مانند کوفی،نستعلیق،شکسته و نسخ،مبتکر شیوه ای نوین شد که نه تنها کسی از او تقلید نکر دبلکه خودش نیز مقلد آثار خودش نبود و هر اثر از این استاد بزرگ،سبک و سیاقی متفاوت و متغیر دارد.در مورد اشرف الکتاب(معجزنگار)نیز می توان گفت شیوه نسخ فارسی را به حد اعلا و متفاوتی در تاریخ کتابت قرآن ابداع کرد.از وی یک جلد کلام الله مجید در دست مجموعه دار بزرگ جناب آقای ادیب برومند است که حتی کارشناسان نتوانسته اند برای آن قیمت تعیین کنند.قطعاتش نایاب اما شگفت انگیز و افسانه ایست.عمادالکتاب،خوشنویسی که به چندین هنر آراسته بود،اولین رسم الخط مدون و کاربردی را به عرصه خوشنویسی هدیه داد و به لحاظ بعضی ویژگی ها می توان گفت عمادالکتاب هم به نوبه خود هنرمندی منحصر به فرد و دارای ویژگی های خاصی است که پرداختن به زندگی هر یک از این هنرمندان مجالی در خود می طلبد و سمینارهایی مجزا که شاید بتوان قطره ای از دریای هنر ایشان را به تصویر کشید.جا دارد دانشجویان و محققین و اهل قلم با رویکردی علمی،ابعاد ناشناخته این بزرگان خطه خط را بشکافند و به اهل زرق بنمایانند.نکته جالب و قابل تامل اینجاست که بسیاری از این بزرگان،گذشته از هنر خوشنویسی،شاعران توانمند و صاحب دیوانی هم هستند؛از جمله درویش عبدالمجید که متخلص به "خموش" بود و دیوانی مجزا از وی در بازار موجود است.میرعماد شعر می سرود و عمادالکتاب در یادداشت های زندان و در ایام حبس،سرودهایی را در دفتر یادداشت خود به ثبت رسانده است که هرکدام قابل توجه و در خور تامل است.دفترچه ای از عمادالکتاب نزد یکی از مجموعه داران بزرگ روزگار ما مرتضی تدین است که در آن چندین غزل چاپ نشده و نغز به خط عمادالکتاب موجود است.در زیر به معرفی چند قله رفیع خوشنویسی این خطه از کشورمان در آئینه دکتر مهدی بیانی می پردازیم:
-درویش عبدالمجید طالقانی: برجسته ترین استاد خط شکسته نستعلیق است.این هنرمند سخندان با اینکه در جوانی و سن ۳۵ سالگی درگذشته خط شفیعا و سایر شکسته نویسان را به شکسته خود در هم شکسته چنان که کمال خط نستعلیق به دست میرعماد صورت گرفت خط شکسته را نیز درویش به حد اعلا رسانید به طوری که شش دانگ جلی را چون کتابت خفی،غبار و استوار می نوشت و چه خوش شاعری در توصیفش سروده:
ای گشته مثل ز خوشنویسی ز نخست مفتاح خداوند هنر، خامه توست
تا کرده خدا لوح و قلم را ایجاد ننوشته کسی شکسته را چون تو درست
درویش در قدرت قلم در این خط تاکنون نظیری نداشته و با اینکه پس از او شاگردان و پیروانش به مقام استادی رسیدند ولی هیچ یک به پای وی نائل نشدند.او شاعر نیز بود و در شعر "خموش" و "مجید" تخلص می کرد و دیوان غزلیاتش حدود ۱۵۰۰ بیت دارد.درویش علاوه بر شکسته نستعلیق،خط نستعلیق و شکسته تعلیق را نیز خوش می نوشته است.درویش از مردم طالقان قزوین بود و در آغاز زندگی به اصفهان آمد و چندی در کسوت فقر روزگار گذرانید و از آن پس به مشق پرداخت و از خط نستعلیق آغاز کرد ولی پس از اندک زمانی دست به خط شکسته زد و دیری نگذشت که در این هنر استاد مسلم شناخته شده و ممدوح فضلا و شعرا واقع گردید.مرگ او در سال ۱۱۸۵ در اصفهان اتفاق افتاد و قبر او در فضای جلوی تکیه میرفندرسکی در تخت فولاد اصفهان است.درویش شاگردانی چند تربیت کرد که هر یک از استادان این قلم بودند.معروف ترین شاگردان بی واسطه او یکی "میرزا کوچک اصفهانی- محمود قاسم" و دیگر "فضلعلی بیک دنبلی" و "خواجه ابوالحسن فسایی" می باشند.از آثار هنری درویش آن مایه به جا مانده که به کمتر خوشنویسان،این خط دست داده و همه آنها اثر ۱۵ سال آخر عمر وی است یعنی از سال ۱۱۷۰ تا ۱۱۸۵.
- ملک محمد قزوینی: در المآثر و الآثار است که مردی درویش نهاد از هنرمندان قرن ۱۳ بود و اینکه مزین کردن اطراف قطعات به خط جلی (که احیانا با نیش قلم و به طرز مخصوصی صورت می گیرد) اختراع اوست.جز نستعلیق،شکسته،نسخ و طغرایی و نوعا خطوط را به تفنن، خوش می نوشت.
- زین العابدین قزوینی: فرزند عبدالنبی محدث قزوینی و از استادان مسلم خط نسخ و کاتب مخصوص فتحعلی شاه بوده است که به هنگام اقامت این پادشاه در شیراز به حضور وی یافت یافت و مورد عنایت خاص شاهانه قرار گرفت وبه "معجزنگار" ملقب گردید.او علاوه بر خوشنویسی،شاعری لطیف طبع بوده و آثار خطی او که از سال ۱۲۱۳ تا ۱۲۴۷ دیده شده همه در مهارت و قدرت و ملاحت و استواری جلوه گر است و با بهترین خطوط استادان این فن برابری می کند.

- محمود رضا حقیقت